საქართველოს ენერგოსისტემაში დღეს ყველაზე აქტუალური კითხვაა, თუ როგორ იმოქმედებს განახლებადი ენერგიის მზის, ქარის ელექტროსადგურების ინტეგრაცია სისტემის სტაბილურობაზე და როგორ შეიძლება მისი ყველაზე ეფექტიანად შენარჩუნება, მით უმეტეს მთავრობის მიერ განცხადებული გეგმით, უკვე 2030 წლის ბოლოს, ენერგოსისტემის ჯამური დადგმული სიმძლავრე ფაქტიურად ორჯერ გაიზრდება და 10000 მგვტ-ს მიაღწევს და მნიშვნელოვან წილს ამ ზრდაში სწორედ მზისა და ქარის სადგურები შეადგენს. ამ საკითხზე ტექნიკურ მეცნიერებათა დოქტორს, პროფესორ დავით მირცხულავას ვესაუბრეთ.

"საქართველოს პრემიერ-მინისტრის მიერ გაცხადებული მიზანი - 2030 წლისთვის ელექტროენერგიის დადგმული სიმძლავრის დაახლოებით 10 000 მეგავატამდე გაზრდა და ქვეყნის ენერგეტიკული თვითკმარობის უზრუნველყოფა - წარმოადგენს ქვეყნის ენერგეტიკული პოლიტიკის ცენტრალურ მიმართულებას. აღნიშნული მიზანი რაოდენობრივი თვალსაზრისით მიღწევადია, თუმცა მისი რეალური განხორციელება დამოკიდებულია არა მხოლოდ დადგმული სიმძლავრის ზრდაზე, არამედ ენერგოსისტემის ოპერაციულ მართვადობაზე, მოქნილობასა და საიმედოობაზე.

დღეისათვის საქართველოს ელექტროენერგეტიკული სისტემის დადგმული სიმძლავრე შეადგენს დაახლოებით 4.716 მეგავატს, რაც გულისხმობს, რომ მომდევნო წლებში სისტემაში უნდა ინტეგრირდეს 5 000 მეგავატზე მეტი ახალი გენერაცია. არსებული გეგმებისა და საინვესტიციო პორტფელის მიხედვით, აღნიშნული ზრდის უდიდესი ნაწილი წარმოდგენილი იქნება განახლებადი ენერგიის წყაროებით - მზისა და ქარის ელექტროსადგურებით, აგრეთვე ჩამონადენზე მომუშავე ჰიდროელექტროსადგურებით.

განახლებადი ენერგიის წყაროებს ახასიათებთ ბუნებრივი ცვალებადობა და შეზღუდული პროგნოზირებადობა, რაც ელექტროენერგეტიკული სისტემის ოპერირებისას ზრდის დისბალანსების, პიკური დეფიციტებისა და სისტემური საიმედოობის დარღვევის რისკებს, უბრალო ენით ეს   შეშფოთებები ანუ მზის ინტენსივობის ცვლილება (მაგალითად, ღრუბელი  ან ქარის სიჩქარის ცვლილება) განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან, შეიძლება სისტემური ავარიების დიდი და  მუდმივი   მიზეზი გახდეს. აღნიშნული ეფექტები ვლინდება დროის სხვადასხვა მასშტაბზე - წამებიდან საათებსა და სეზონებამდე. რაც მეტია ინტეგრირებული განახლებადი ენერგიის წყარო, მით მეტია ასეთი ტიპის ავარიების რისკი სისტემისათვის.

აღნიშნულ გამოწვევებზე პასუხი ეფუძნება სისტემაში წყალსაცავიან და ჰიდროაკუმულაციურ ჰიდროელექტროსადგურებს, თუმცა საქართველოში არსებული სოციალური და გარემოსდაცვითი და საინვესტიციო რეალობის გათვალისწინებით, ასეთი ახალი ობიექტების პროექტირება, ნებართვების მიღება და მშენებლობა საჭიროებს ხანგრძლივ ვადას. შესაბამისად, მათი ექსპლუატაციაში შეყვანა, სამწუხაროდ,  უახლოესი 8-10 წლის განმავლობაში ობიექტურად ვერ განხორციელდება", - აღნიშნა მირცხულავამ.

"რ": კი, მაგრამ ხომ გვაქვს ენეგურჰესი, ჟინვალჰესი, ხრამჰესი და ასე შემდეგ, მათ არ შეუძლიათ იგივე მისიის შესრულება?

დ.მ: საქართველოს ჰიდროენერგეტიკული სისტემის ერთ-ერთი მთავარი ობიექტი - ენგურის ჰიდროელექტროსადგური (დაახლოებით, 1 300 მეგავატი, წყალსაცავიანი, პიკურ რეჟიმზე გათვლილი) - არსებული აფხაზური პრობლემისა და ოპერაციული გარემოებების გამო, მრავალი წელია, ვერ ასრულებს პიკური ჰიდროსადგურის ფუნქციებს, ესე იგი, შეზღუდული აქვს  მანევრული გენერაციის ფუნქცია და ხშირად მუშაობს ბაზისურ ან ნახევრად ბაზისურ რეჟიმში. 

ენგურჰესის დღეს არსებული მუშაობის რეჟიმი ეწინააღმდეგება სადგურის საპროექტო დანიშნულებას და მნიშვნელოვნად ამცირებს წყალსაცავის რეგულაციურ პოტენციალს. შედეგად, წყლის რესურსი ინტენსიურად, არაეფექტურად  იხარჯება, ხოლო წყალსაცავის დონე სწრაფად ეცემა. არსებული მონაცემებით, მაგლითად, დღეისთვის წყლის დონე შემცირებულია დაახლოებით 415 მეტრის ნიშნულამდე, მაშინ, როდესაც მოქმედი საექსპლუატაციო წესით, მეტად „მკაცრი“ დოკუმენტაციის შესაბამისად „მკვდარი მოცულობის“ დონე შეადგენს 440 მეტრს. ეს გარემოება დამატებით ზღუდავს ენერგოსისტემის უსაფრთხოების პარამეტრებს მოქნილობასა და ავარიულ-რეზერვულ შესაძლებლობებს. 

რაც შეეხება ჟინვალჰესს მისი-პირველ რიგში, როგორც წყალმომარაგების ობიექტის მუშაობა შეზღუდულია სწორედ ამ პირველადი ფუნქციით,  ხრამჰესის მარეგულირებელი პოტენციალით ასევე მეტად მცირეა მზის და ქარის სადგურების ინტეგრაციის მიმართულებით, ლაჯანურჰესს ასევე გუმათჰესს წყალსაცავების დალამვის გამო, ძალიან დიდი ხანია არა აქვთ მარეგულირებელი ფუნქცია.

"რ": რა გამოსავალი რჩება საქართველოს ენერგოსისტემას ამ დიდი პრობლემის: განახლებადი ენერგიის წყაროების ინტეგრაციისათვის, როგორც პრემიერმა ბრძანა 2030 წლამდე?

დ.მ: ზემოთ აღნიშნული ფაქტორების ერთობლიობა ცხადჰყოფს, რომ 2030 წლამდე პერიოდში, საქართველოს ენერგეტიკული სისტემის სტაბილური ფუნქციონირებისთვის ერთადერთ, დროში მოსწრებად, ტექნიკურად ეფექტიან და მასშტაბირებად გადაწყვეტას წარმოადგენს შემნახველი ბატარეების სისტემების (BESS) ფართომასშტაბიანი დანერგვა. იგი უზრუნველყოფს: სიხშირისა და სიმძლავრის სწრაფ რეგულირებას; სიმძლავრის გარანტირებულ წყაროს; ენერგიის დროით გადატანას  საღამოს პიკური საათებისა და მოკლევადიანი ავარიული რეჟიმების დაფარვას; განახლებადი ენერგიის წარმოების შეზღუდვის  შემცირებას; იმპორტზე დამოკიდებულების შემცირებას. ენერგიის მოცულობა და ხანგრძლივობა ასევე მნიშვნელოვანი პარამეტრია ამ ბატარეების სისტემისათვის. კვლევების მიხედვით, 4-6-საათიანი ხანგრძლივობა წარმოადგენს ტექნიკურად და ეკონომიკურად ოპტიმალურ გადაწყვეტას.

მზის გენერაციის საღამოს პიკურ საათებში  გადატანისთვის; ქარის მოკლევადიანი ჩავარდნების დასაფარად; განახლებადი გენერაციის შეზღუდვის შესამცირებლად. გაცხადებული მიზნების, გენერაციის სტრუქტურისა და სისტემური შეზღუდვების გათვალისწინებით, 2030 წლამდე საქართველოსთვის მიზანშეწონილია არანაკლებ 1000-2000 მეგავატი   სიმძლავრის ბატარეების შემნახველი ბატარეები BESS, ენერგიის მოცულობით დაახლოებით 4000-8000 მეგავატსაათი, ეტაპობრივი დანერგვა ქვეყნის მასშტაბით. აქედან გამომდინარე მხოლოდ სახელმწიფო ელექტროსისტემაში  დაგეგმილი 200 მგვტ სიმძლავრის ორსაათიანი ბატარეების სისტემა ქსანში და ასევე ნინოწმინდაში  დაგეგმილი 250 მგვტ იანი ოთხსაათიანი 1000 მგვტ სთ შემნახველი სისტემა ნამდვილად არ იქნება საკმარისი რათა 2030 წლისათვის მივიღოთ მართვადი, მაღალი საიმედოობის პარამეტრების უსაფრთხო ენერგოსისტემა. 

განახლებადი ენერგიის სწრაფი ზრდის პირობებში, საქართველოს ელექტროსისტემას მომდევნო 5 წლის განმავლობაში, როგორც ეს აღნიშნულია საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემის  „მიწოდების უსაფრთხოების“ დოკუმენტში ენერგიის დაგროვების ბატარეების დანერგვა, როგორც განახლებადი გენერაციის დასაშვები ლიმიტების გაზრდის ერთ-ერთ ძირითად ინსტრუმენტზე და საშუალებაზე.